پاکستان و طالبان از همپیمانی تا درگیری آشکار
محمدیاسین صمیم، تحلیلگر سیاست و حکومتداری
در ماههای پسین، روابط گروه طالبان و حکومت پاکستان از درگیریهای ساده مرزی به آنچه مقامهای پاکستانی آن را «جنگ آشکار» نامیدهاند، گسترش یافته است. این تشدید منازعات تنها بهخاطر نگرانیهای امنیتی از پناهگاههای تحریک طالبان پاکستان در خاک افغانستان نیست، بلکه ریشه در تحولات گستردهتر منطقهای دارد؛ از جمله نزدیک شدن تدریجی طالبان به دولت هند.
این یادداشت تلاش میکند با تکیه بر بیانیههای رسمی مقامهای دو کشور، گزارشهای سازمان ملل متحد و تحلیل برخی از کارشناسان امنیت و سیاست خارجی، به بررسی ریشههای تاریخی، امنیتی و منطقهای این درگیری بپردازد و همچنین پیامدهای آن را برای منافع ملی افغانستان و فرصتهایی که ممکن است برای گروههای مقاومت ضدطالبان به وجود آورد، بررسی کند.
زمینه تاریخی روابط پاکستان با گروه طالبان
طالبان با حکومت پاکستان ریشههای عمیقی ایدیولوژیک و سیاسی دارد. در دهه ۱۹۹۰، سازمان اطلاعات پاکستان(آیاسآی) در پیدایش و تقویت طالبان نقش کلیدی ایفا نموده؛ بهطور مثال آنان طالبان را آموزش داد. برای شان حمایت لوجستیکی فراهم کرد و در عرصههای ستراتژیک از آنان حمایت کرد و در نتیجه، طالبان بخشهای وسیعی از افغانستان را به کنترل خود درآوردند.
پس از حمله ایالات متحده آمریکا در سال ۲۰۰۱، رهبری طالبان شورای کویته و شورای پیشاور را در پاکستان تشکیل داد و از آنجا عملیات شورشی را علیه دولت افغانستان سازماندهی میکرد. گزارشهای متعدد، از جمله پژوهش والدمن (۲۰۱۰) و بروکینگز (۲۰۱۲)، نشان میدهند که حمایت آیاسآی در جریان سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱، عامل اصلی بقای عملیات طالبان بوده است.
پس از بازگشت طالبان به قدرت در ماه اسد ۱۴۰۰ (اگست ۲۰۲۱)، مقامهای پاکستان در نخست از این رژیم به گرمی استقبال کردند، راه آنان را برای تعامل بینالمللی هموار ساختند و حتی کمکهای لوجستیکی محدود فراهم کردند. حضور مکرر مقامهای نظامی و اطلاعاتی پاکستانی در نخستین روزهای بازگشت طالبان در کابل، بیانگر این رابطه صمیمی تفسیر میگردید. در آن زمان گزارشهای متعدد بینالمللی از نقش برجسته پاکستان در تشکیل کابینه و اعلام کابینه سرپرست طالبان خبر دادند. با این وجود، حملات ‘تیتیپی’ در خاک پاکستان و تلاشهای محتاطانه طالبان برای نزدیک شدن به هند، به تدریج این روابط را سرد و پرتنش کرد.
تشدید خصومتها
تشدید خصومتها بین دو طرف از اواخر دلو ۱۴۰۴، آغاز شد. در این دوره زمانی، نیروی هوایی پاکستان با عنوان عملیات «غضبالحق» حملات هوایی گستردهای علیه مواضع گروه طالبان در شرق و جنوب افغانستان، از جمله ولایتهای ننگرهار، خوست، پکتیا و کابل انجام داد. بر اساس گزارشهای سخنگویان طالبان، در جریان حمله به شفاخانه بازتوانایی معتادان در کابل (کمپ امید) در ۲۶ حوت ۱۴۰۴، بین ۴۰۰ تا ۴۰۸ نفر کشته و زخمی شده که بیشتر آنان بیماران شفاخانه امید بودهاند؛ اما مقامهای پاکستان تأکید کرده که هدف آنان، غیرنظامیان نبوده، بلکه حملههای آنان فقط روی پایگاههای نظامی و زیرساختهای امنیتی طالبان و تحریک طالبان پاکستانی صورت گرفته است. این در حالیست که نمایندگی سازمان ملل متحد در امور افغانستان تا ۵ مارچ ۲۰۲۶، دستکم ۵۶ کشته و ۱۲۹ زخمی غیرنظامی را تأیید کرده است.
این رویدادها روشن میسازد که بحران میان اداره طالبان و حکومت پاکستان، صرفاً یک تنش ساده مرزی نیست؛ بلکه ترکیب پیچیدهای از مسایل امنیتی، سیاسی و منطقهای است که جغرافیای افغانستان را به کانون تنش و درگیری تبدیل کرده است.
مسئله تیتیپی و عوامل امنیتی
یکی از ریشههای اصلی رویارویی کنونی میان گروه طالبان و حکومت پاکستان، به حضور و فعالیت تحریک طالبان پاکستان در افغانستان برمیگردد. پاکستان معتقد است که این گروه از خاک افغانستان برای برنامهریزی و حمله به شهروندان، نهادهای عامه و نیروهای نظامی پاکستان استفاده میکند. اسلامآباد بهطور مکرر و علنی از گروه طالبان میخواهد که یا رهبران تیتیپی را کنترل کنند و یا آنان را از خاک خود بیرون براند. طالبان این تقاضای آنان را رد کرده و میگویند که مسئله متذکره معضله داخلی پاکستان است و ربطی به گروه طالبان ندارد.
تحلیلگرانی چون فونگ و جادون بدین باوراند که همپوشانی قومی، زبانی و عملیاتی تیتیپی با طالبان افغانستان، اجرای چنین خواستهای را بسیار دشوار کرده و هر اختلاف امنیتی را بهسرعت به درگیری مسلحانه تبدیل میکند. بیاعتمادی دوطرفه اوضاع را بدتر کرده است: پاکستان رویکرد گروه طالبان نسبت به تیتیپی را تهدید مستقیم علیه امنیت ملی خود میداند و طالبان تقاضاهای پاکستان را دخالت بیش از حد در امور افغانستان عنوان کردهاند. نتیجه، چرخهای از فشارهای نظامی و پاسخهای متقابل است.
تشدید درگیریهای نظامی
پس از دلو ۱۴۰۴، پاکستان حملات خود را از مناطق مرزی به عُمق خاک افغانستان گسترش داد و پایگاههای نظامی طالبان، مرکزهای فرماندهی تیتیپی و مواضع نظامی آنان واقع در کابل، ننگرهار، خوست، پکتیا و پکتیکا را هدف قرار داد. منابع پاکستانی ادعا کردند که در جریان عملیات نامبرده صدها جنگجوی طالبان افغانستانی و تیتیپی را از بین بردهاند، هرچند تأیید مستقل این ادعاها بخاطر نبود گزارشهای رسانهای مستقل دشوار است. در مقابل، طالبان با استفاده از ظرفیت قول اردوهای ۲۰۱ خالد بن ولید، ۲۰۳ منصوری و ۳۱۳ مرکزی خود به پایگاههای مرزی و مواضع نظامی پاکستان حمله کردند. این پاسخها نشاندهنده استراتیژی حسابشدهای از سوی طالبان بود که میخواستند هم بازدارندگی ایجاد کند و هم قدرت عملیاتی خود را بهنمایش بگذارند. این در حالیست که عملیات ۱۶ مارچ ۲۰۲۶، نیروی هوایی پاکستان بر شفاخانه «امید» در کابل که از سوی رسانههای بینالمللی بهطور گسترده پوشش داده شد، هزینه انسانی این عملیات را برجسته کرده و نگرانی جامعه جهانی را درباره حفاظت از غیرنظامیان در داخل افغانستان برانگیخته است.
چرخش طالبان بهسوی هند
یکی از مهمترین دلیلهای گسترش خصومت میان حکومت پاکستان و اداره طالبان، نزدیک شدن تدریجی طالبان به هند است. پس از بازگشت به قدرت، اداره طالبان تلاش کردند روابط دیپلماتیک محدود، گفتوگوهای اقتصادی و همکاریهای بشردوستانه با هند را دوباره برقرار کنند. پاکستان این حرکتها را تهدیدی برای نفوذ تاریخی خود در افغانستان و تغییر توازن قدرت در منطقه میبیند.
تحلیلگران میگویند؛ فشار نظامی پاکستان نهتنها برای مقابله با تیتیپی، بلکه برای محدود کردن روابط گروه طالبان با هند و حفظ اهرم استراتژیک اسلامآباد است. برای طالبان اما، این نزدیکی به هند راههای اقتصادی جایگزین، فرصتهایی برای مشروعیت بینالمللی و انعطاف دیپلماتیک فراهم میکند و وابستهگی بیش از حد این گروه به پاکستان را کاهش میدهد.
پویاییهای منطقهای
این درگیریهای تحت تأثیر حضور و رویکرد بازیگران بزرگتر منطقه نیز قرار دارد؛ جمهوری خلق چین که نگران امنیت کریدور اقتصادی چین-پاکستان است، هر ازگاهی برای کاهش تنش بین دو طرف میانجیگری کرده است. جمهوری فدراتیف روسیه روابط عملی و واقعگرایانهای با طالبان حفظ کرده و سعی دارد نفوذ خود در آسیای مرکزی را متعادل نگه دارد. کشورهای خلیج فارس چون قطر و عربستان سعودی نیز گاهی میزبان گفتوگوهایی میان دو طرف بودهاند تا از گسترش درگیری جلوگیری کنند. ایالات متحده آمریکا حق دفاع مشروع پاکستان را پذیرفته است؛ اما از دخالت مستقیم خودداری کرده است. این تعاملات نشان میدهند که درگیریهای جاری، بیش از یک اختلاف دوجانبه، بخشی از رقابت استراتژیک چندقطبی در منطقه است و نیازمند فهم پویایی تحولات منطقهای است.
پیامدهای جنگ برای افغانستان
آنگونه که از گزارشهای رسانهای آشکار میگردد، هزینه انسانی و ساختاری این درگیری برای افغانستان بسیار سنگین بوده است. گزارش رسمی یوناما از کشته شدن غیرنظامیان، بیانگر تلفات مستقیم ناشی از بمبارانها و نیز، اختلال در فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی شهروندان افغانستان است. بسته شدن مرزها و قطع تجارت، درآمد گمرکی طالبان را کاهش داده و نرخ تورم را افزایش داده است. علاوه براین، منازعه جاری، میزان اخراج اجباری مهاجران از پاکستان و جابهجایی داخلی اجباری شهروندان افغانستان را سرعت بخشیده و بحران بشردوستانه را در داخل کشور تشدید کرده است.
از یکسو، گروه طالبان با شکافهای درون ساختاری، نارضایتیهای گسترده مردمی و فشارهای ناشی از حملات فرامرزی روبهرو است و از سوی دیگر، رقابت شدید هند و پاکستان، افغانستان را به میدان رقابت نیابتی تبدیل کرده و آسیبپذیری کشور را افزایش داده است.
فرصتهایی برای مخالفان طالبان
هرچند کنترل و سیطره طالبان هنوز در سراسر افغانستان قویاً پابرجا است؛ اما تداوم این درگیری به تدریج فرصتهای استراتژیک و عملی را برای نیروهای مخالف طالبان بهوجود میآورد. تمرکز طالبان بر دفاع مرزی، برای گروههای مخالف طالبان از جمله شورای عالی نجات افغانستان، جبهه مقاومت ملی و جبهه آزادی فضای ارتباط و سازماندهی داخلی را فراهم میسازد. این گروهها، در صورتیکه برنامهریزی و هماهنگی موثر داشته باشند میتوانند در کوتاه مدت از وضعیت موجود برای برقراری ارتباط دیپلماتیک با کشورهای دخیل در مسئله افغانستان و جلب حمایت آنها جهت راهاندازی عملیات نظامی استفاده کنند. در درازمدت، تداوم این جنگ و نیز تشدید تدریجی شکافهای درون سازمانی طالبان میتواند توازن قدرت درونی طالبان را تغییر دهد و زمینههای مساعدتری را برای حضور و فعالیت مستقیم مخالفان طالبان در بخشهایی از جغرافیای کشور فراهم کند.
چشماندازها و سناریوهای احتمالی
براساس تحلیل کارشناسان امنیتی و سیاسی، سه مسیر محتمل برای درگیری طالبان و پاکستان وجود دارد:
- کاهش تدریجی تنش از طریق میانجیگری منطقهای و ایجاد مکانیسمهای نظارت مشترک؛
- ادامه درگیری با شدت کمتر (که در حال حاضر محتملترین سناریو بهنظر میرسد) با بمبارانهای مقطعی از سوی پاکستان، پاسخهای متقابل طالبان در مناطق مرزی و درگیری محدود؛
- تغییر جهت استراتژیک: یعنی طالبان روابط خود با هند را محکمتر کنند که منجر بهشدت فشار پاکستان گردد و در نتیجه، برای گروههای ضد طالبان فرصت حضور و بسیج عملی نیرو در خاک افغانستان فراهم گردد.
با این حال باید گفت که نتیجه نهایی در وضعیت کنونی، بهمیزان انسجام درونی شاخههای مختلف طالبان، پایداری و شدت استراتیژی فشار پاکستان و مداخلهها و کارآمدی دیپلماتیک منطقهای بستگی دارد.
نتیجهگیری
رویارویی آشکار طالبان افغانستان و پاکستان، محصول ترکیب پیچیده علتهای مختلف ازجمله، تهدیدهای امنیتی، رقابتهای منطقهای و ناهماهنگیهای استراتژیک است. پناهگاههای تحریک طالبان پاکستان در خاک افغانستان، بیاعتمادی متقابل، نزدیکی طالبان به هند و رقابت چندقطبی بزرگتر، همه در پدیدار شدن وضعیت کنونی نقش دارند.
گزارشهای سازمان ملل و تحلیلهای کارشناسان بینالمللی، هزینه انسانی جنگ، چالشهای اقتصادی و پیامدهای استراتژیک جنگ جاری را برای افغانستان برجسته کردهاند. مدیریت مؤثر این درگیری نیازمند گفتوگوی سازمانیافته، نظارت شفاف و دیپلماسی کارآمد منطقهای است. با این حال، منازعات کنونی پنجرهای استراتیژیک را برای گروههای مقاومت ملی ضد طالبان باز میکند تا به تدریج موقعیت عملیاتی، سیاسی و بسیج اجتماعی خود را تقویت کنند.
در صورتی که اقدامهای هماهنگ توسط میانجیگران برای مهار بحران امنیتی کنونی انجام نشود، این درگیری نهتنها رنج غیرنظامیان را افزایش خواهد داد و بی ثباتی را در افغانستان تشدید خواهد کرد، بلکه کشور را به میدان رقابت قدرتهای منطقهای تبدیل خواهد کرد.
برای مطالعه بیشتر در این مورد به منابع ذیل مراجعه شود:
- Clara Fong, Why Are the Afghan Taliban and Pakistan in an ‘Open War’? Council on Foreign Relations, March 2026. Direct link: https://www.cfr.org/articles/why-are-the-afghan-taliban-and-pakistan-in-an-open-war.
- Amira Jadoon, Open War at the Durand Line, March 17, 2026. Direct link: https://warontherocks.com/2026/03/open-war-at-the-durand-line-can-pakistans-escalation-compel-a-taliban-recalculation/
- ISPR and Attaullah Tarar statements, March 2026: https://www.youtube.com/watch?v=dWiuvtSrqmw
- Al Jazeera, February–March 2026, Al Jazeera: https://www.aljazeera.com/news/2026/3/14/pakistan-strikes-afghan-base-after-its-president-warns-red-line-crossed
- https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sponsor-enemy-whats-behind-pakistans-attack-afghan-taliban-2026-03-17/
- UNAMA, Civilian Casualty Update, March 6, 2026, link: https://unama.unmissions.org/en/press-releases/update-civilian-casualties-afghanistan
- Brookings, Pakistan, Taliban, and the Afghan Quagmire, 2012. link: https://www.brookings.edu/articles/pakistan-taliban-and-the-afghan-quagmire/
- Matt Waldman, London School of Economics, 2010. link: https://www.lse.ac.uk/international-development/Assets/Documents/PDFs/csrc-discussion-papers/dp18-The-Sun-in-the-Sky.pdf.
- Imran Khan statements, CFR context: https://www.cfr.org/articles/why-are-the-afghan-taliban-and-pakistan-in-an-open-war.
- Original quotes appear in CNN/Al Jazeera coverage from August 2021: https://www.aljazeera.com/news/2021/8/17/pakistan-pm-imran-khan-taliban-afghanistan).
- International Crisis Group, Pakistan’s Hard Policy Choices in Afghanistan, 2022. Direct link: https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/pakistan/320-pakistans-hard-policy-choices-afghanistan.
