پنجمین سال از حاکمیت طالبان؛ بر هزارهها چه میگذرد؟
رسانه بودا
یک گزارش تازه که از سوی شبکه تحلیلگران بلاق درباره وضعیت حقوق بشری هزارهها در پنج سال حاکمیت طالبان منتشر شده، میگوید که این جامعه همچنان با مجموعهای از مشکلات امنیتی، حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی روبهرو است.
این گزارش با عنوان «وضعیت حقوق بشری هزارهها در پنج سال حاکمیت طالبان؛ آگست ۲۰۲۱ تا آگست ۲۰۲۶» وضعیت هزارهها را در پنج حوزه عمده امنیتی، اقتصادی، فرهنگی، حقوقی و زمین بررسی کرده است.
نتیجهگیری کلی گزارش این است که مشکلات هزارهها تنها به حملات مسلحانه و ناامنی محدود نمیشود؛ بلکه تبعیض در ساختار قدرت، محدودیتهای مذهبی و فرهنگی، غصب زمین و کوچ اجباری، فقر و بیکاری، محدودیت دسترسی به عدالت و فشار بر زنان و دختران نیز بر زندگی این جامعه تأثیرات گسترده و ویرانگری بجا گذاشته است.
این تحقیق چگونه انجام شده است؟
شبکه تحلیلگران بلاق میگوید برای تهیه این گزارش از چندین روش جمعآوری اطلاعات استفاده کرده است. پژوهشگران با استفاده از مصاحبه، منابع و اسناد منتشرشده در فضای عمومی، گزارشهای رسانهای، تحقیقات پیشین و منابع حقوق بشری داخلی و بینالمللی وضعیت هزارهها را بررسی کردهاند.
برای انتخاب مصاحبهشوندگان از روشهای نمونهگیری هدفمند و مبتنی بر شبکه اعتماد استفاده شده است. پژوهشگران تلاش کردهاند با افرادی گفتوگو کنند که تجربه مستقیم یا دانش مرتبط با موضوع داشتهاند. برای حفاظت از مصاحبهشوندگان داخل افغانستان، اطلاعات شخصی آنان در گزارش منتشر نشده است.
نویسندگان گزارش محدودیتهای تحقیق را نیز توضیح دادهاند؛ دشواری دسترسی به مناطق مختلف، ترس مصاحبهشوندگان از صحبت کردن، نبود دسترسی به اسناد و آمار رسمی طالبان، محدودیت منابع و تغییر سریع وضعیت سیاسی و امنیتی از جمله این مشکلات بوده است.
ادامه ناامنی و حملات هدفمند
یکی از مهمترین یافتههای گزارش، ادامه نگرانیهای امنیتی برای هزارههاست. بر اساس یافتههای گردآوریشده، در پنج سال گذشته حملات انتحاری، انفجارها و تیراندازیهای هدفمند علیه هزارهها ادامه یافته است. برخی از این حملات به داعش خراسان نسبت داده شده، اما گزارش درباره مسئولیت طالبان در تأمین امنیت مناطق هزارهنشین و حفاظت از غیرنظامیان نیز پرسش مطرح میکند.
بر اساس آمار ارائهشده در گزارش، در پنج سال حاکمیت طالبان کم از کم ۵۸۶ تن از هزارهها در حملات تروریستی کشته و بیش از ۸۳۱ تن زخمی شدهاند. علاوه بر آن، گزارش از مواردی از قتلهای انفرادی و هدفمند نیز یاد میکند.
گزارش تأکید میکند که ناامنی فقط به شمار کشتهها و زخمیها خلاصه نمیشود. ترس از حمله بر مراکز آموزشی، مکانهای مذهبی، وسایط نقلیه و مناطق هزارهنشین بر زندگی روزمره، رفتوآمد و احساس امنیت مردم نیز تأثیر گذاشته است.
فشار مضاعف بر زنان و دختران هزاره
گزارش وضعیت زنان و دختران هزاره را بهطور ویژه نگرانکننده توصیف میکند. آنها مانند سایر زنان افغانستان از آموزش و تحصیلات عالی، بسیاری از فرصتهای کاری و بخش بزرگی از زندگی اجتماعی محروم شدهاند؛ اما گزارش استدلال میکند که زنان هزاره علاوه بر تبعیض جنسیتی، ممکن است با آسیبپذیری ناشی از هویت قومی و مذهبی نیز روبهرو باشند.
گزارش به بازداشت زنان و دختران هزاره در چارچوب اجرای محدودیتهای پوشش، فشار بر فعالیتهای اجتماعی و محدود شدن حضور آنها در فضای عمومی اشاره میکند.
محدودیتهای مذهبی و فرهنگی
بخش دیگری از گزارش به آزادی مذهبی و فرهنگی هزارهها و پیروان مذهب تشیع اختصاص یافته است. تحلیگران شبکه بلاق میگوید محدودیتهایی در مناطق هزارهنشین بر مراسم محرم و عاشورا، فعالیتهای مراکز مذهبی، آموزشهای دینی شیعیان و فعالیت شخصیتهای مذهبی گزارش شده است.
همچنین مواردی از فشار بر رسانهها و مراکز فرهنگی در مناطق هزارهنشین ثبت شده است. گزارش میگوید فشار بر رسانهها، مراکز آموزشی و فرهنگی و محدود شدن فعالیت نویسندگان، خبرنگاران، هنرمندان و فعالان فرهنگی، فضای تولید و انتقال فرهنگ و آموزش میاننسلی را محدود کرده است. به باور نویسندگان، ادامه این وضعیت میتواند در درازمدت بر حفظ و انتقال هویت فرهنگی و مذهبی جامعه هزاره اثر بگذارد.
حذف و تبعیض در ساختار قدرت
گزارش یکی دیگر از مشکلات اساسی را کاهش حضور هزارهها در ساختار سیاسی و اداری حکومت میداند. پس از بازگشت طالبان به قدرت، نظام انتخاباتی، پارلمان و بسیاری از سازوکارهای مشارکت سیاسی برای عموم شهروندان به خصوص هزارهها از میان رفته است. در ساختار جدید نمایندگی اقوام و گروههای مذهبی بسیار محدود شده است.
گزارش استدلال میکند که برای هزارهها، این وضعیت تنها به معنای از دست دادن چند مقام و کرسی دولتی نیست؛ بلکه به کاهش توانایی آنها برای مشارکت در تصمیمگیری درباره موضوعاتی مربوط میشود که مستقیماً بر زندگی روزمره شان تأثیر میگذارند. گزارش همچنین تأکید میکند که نبود چارچوب قانونی روشن، مستقل و قابل پیشبینی، دسترسی هزارهها به عدالت و دفاع از حقوق شان را در سراسر کشور بسیار دشوار کرده است.
تضعیف حمایتهای قانونی از شیعیان
یکی از یافتههای مهم بخش حقوقی گزارش، تغییر در جایگاه قوانین و مقررات پیشین است. گزارش بهطور مشخص به قانون احوال شخصیه اهل تشیع مصوب سال ۱۳۸۷ هجری شمسی اشاره میکند؛ قانونی که در دوره جمهوریت، بخشی از مسایل مربوط به ازدواج، طلاق، ارث و سایر امور شخصی پیروان مذهب جعفری را تنظیم میکرد.
به باور نویسندگان، کنار گذاشته شدن ساختار قانونی پیشین و نبود تضمین روشن برای اجرای این حقوق، برای جامعه شیعه و هزاره نوعی ناامنی حقوقی ایجاد کرده است. همچنین محدودیت بر فعالیت برخی عالمان دینی و شخصیتهای شناختهشده جامه تشیع در گزارش مستند شده است.
غصب زمین، منازعات و کوچ اجباری
یکی از جدیترین بخشهای گزارش به سیاست زمین و کوچ اجباری اختصاص دارد. شبکه تحلیلگران بلاق میگوید پس از بازگشت طالبان، شکایتهای متعددی درباره منازعات زمین، تصمیمهای غیرعادلانه محلی، فشار بر خانوادهها و جابهجایی اجباری در مناطق هزارهنشین مطرح شده است.
در خلاصه گزارش، مواردی از زمینهای مورد منازعه یا تصرف در هزارهجات با مساحت مشخص ثبت شده و از دهها هزار جریب زمین سخن گفته شده است. گزارش همچنین به مواردی اشاره میکند که خانوادهها با دستور تخلیه، منازعه بر سر مالکیت یا فشار برای ترک محل زندگی خود روبهرو شدهاند.
نویسندگان این وضعیت را تنها یک مشکل اقتصادی نمیدانند. از نگاه آنها، زمین برای بسیاری از خانوادههای روستایی و نیمهشهری هم منبع درآمد است و هم بخشی از هویت، تاریخ و پیوند اجتماعی آنان با منطقه آبایی شان.
فقر، بیکاری و مهاجرت
گزارش میگوید بحران اقتصادی عمومی افغانستان بر همه مردم تأثیر گذاشته است، اما برخی عوامل باعث شده است که خانوادههای هزاره با مشکلات بیشتری مواجه شوند. بیکاری گسترده، کاهش فرصتهای کاری، محدود شدن فعالیت زنان، کاهش قدرت خرید، مشکلات زراعت، محدودیت بازار صنایع دستی و افزایش مهاجرت از مهمترین مشکلات مطرحشدهاند.
بخش بزرگی از خانوادههای هزاره در مناطق روستایی به زراعت، مالداری و فعالیتهای کوچک اقتصادی وابستهاند. خشکسالی، مشکلات بازار، منازعات زمین و ناامنی اقتصادی این منابع درآمد را آسیبپذیرتر ساخته است. گزارش همچنین از کاهش فرصتهای اقتصادی زنان بهعنوان یکی از عوامل افزایش فشار اقتصادی بر خانوادهها یاد میکند.
ابعاد مختلف تبعیض علیه هزارهها
یکی از پیامهای اصلی گزارش این است که وضعیت هزارهها را نمیتوان تنها با یک عامل خاص توضیح داد. یک فرد متعلق به جامعه هزاره در زیر حاکمیت طالبان، ممکن است براساس عوامل مختلفی از جمله، قومیت، مذهب، جنسیت و محل زندگی خود همزمان اسیب پذیری همهجانبه و شدیدی را تجربه کند؛ برای مثال، یک زن هزاره ممکن است هم از محدودیتهایی که بر همه زنان افغانستان وضع شده آسیب ببیند و هم با پیامدهای ناامنی و تبعیض قومی و مذهبی روبهرو شود. از همین رو، گزارش وضعیت کنونی را حاصل ترکیب مشکلات امنیتی، سیاسی، حقوقی، اقتصادی، فرهنگی و مسئله زمین میداند.
سفارشهای کلیدی گزارش
شبکه تحلیلگران بلاق در پایان گزارش مجموعهای از سفارشها را برای نهادهای بینالمللی، سازمانهای حقوق بشری و کشورهای جهان مطرح کرده است.
گزارش از جامعه جهانی و نهادهای بینالمللی میخواهد برای حفاظت از هزارهها و پاسخگو ساختن عاملان نقض حقوق این جامعه قومی و مذهبی اقدامات جدیتری انجام دهند؛ از دادگاه کیفری بینالمللی خواسته شده است تحقیقات خاصی را درباره مواردی چون کشتارهای هدفمند، کوچ اجباری، غصب زمین و آزار و اذیت هزارهها را تسریع کند و نهادهای حقوق بشری بینالمللی نیز یک سازوکار مستقل و مؤثری را برای مستندسازی دوامدار این موارد ایجاد کنند.
گزارش همچنین تأکید میکند که تعامل و کمکهای جامعه جهانی به طالبان باید به بهبود قابل سنجش وضعیت حقوق بشر، توقف کوچ اجباری، بازگرداندن زمینهای غصبشده و پایان تبعیض علیه هزارهها مرتبط شود. در عین حال، از کشورهای پناهندهپذیر همسایه و منطقه خواسته شده است که از اخراج اجباری هزارهها و دیگر افراد در معرض خطر به افغانستان خودداری کنند.
جمعبندی
گزارش شبکه تحلیلگران بلاق تصویری چندبعدی از وضعیت هزارهها پس از بازگشت طالبان ارائه میکند. نتیجهگیری تحقیق این است که مشکل جامعه هزاره تنها به حملات تروریستی یا یک مورد مشخصی از نقض حقوق بشری محدود نمیشود؛ بلکه مجموعهای از عواملی مثل ناامنی، تبعیض، محدودیت مذهبی و فرهنگی، حذف سیاسی، فشار اقتصادی، مشکلات حقوقی، منازعات زمین و کوچ اجباری در کنار یکدیگر قرار گرفته و زمینه نقض گسترده و ساختارمند حقوق مدنی، اجتماعی و سیاسی هزارهها را فراهم کردهاند.
پیام اصلی گزارش این است که وضعیت هزارهها نیازمند توجه مستمر، مستندسازی مستقل و سازوکارهای مؤثر پاسخگویی در سطح بینالمللی است؛ زیرا بدون ثبت و پیگیری منظم موارد نقض حقوق بشر، بسیاری از این رویدادها ممکن است بدون تحقیق و پاسخگویی باقی بمانند و به فراموشی سپرده شوند.
اعتبار عکس به رسانه «جاده ابریشم» تعلق دارد.
