درگذشت آیتالله فیاض؛ مرجعی که نخستین گزینه عبدالعلی مزاری برای مرجعیت مذهبی هزارهها بود
آیتالله العظمی محمد اسحاق فیاض، از مراجع برجسته شیعه و از چهرههای اصلی حوزه علمیه نجف، در سن ۹۶ سالگی درگذشت.
او که زاده ولایت غزنی افغانستان بود، بیش از هفت دهه از عمر خود را در نجف سپری کرد و در سالهای اخیر در شمار مراجع اصلی جهان تشیع قرار داشت. درگذشت آیتالله فیاض با واکنشهای گستردهای در میان عالمان دینی، شخصیتهای سیاسی و شیعیان افغانستان و جهان روبهرو شده است.
حامد کرزی، رییسجمهور پیشین افغانستان، در پیامی آیتالله فیاض را «یکی از فرزندان زحمتکش افغانستان عزیز» خوانده و گفته است که او با تلاش و کوشش به عالیترین سطح علمی در علوم دینی و مقام مرجعیت رسید.
محمدکریم خلیلی، معاون پیشین ریاستجمهوری افغانستان، نیز درگذشت آیتالله فیاض را «ضایعهای بزرگ برای حوزههای علمیه، جهان تشیع و عرصه اندیشه اسلامی» خوانده و تأکید کرده است که «میراث علمی، شاگردان برجسته و آثار گرانسنگ او همچنان چراغ راه پژوهشگران و سالکان مسیر فقاهت خواهد بود.»
همزمان با انتشار خبر درگذشت او، احد بهادری، از چهرههای فرهنگی حزب وحدت اسلامی افغانستان، در یادداشتی به یکی از ابعاد کمتر روایتشده زندگی آیتالله فیاض اشاره کرده است. به روایت بهادری، آیتالله فیاض «نخستین گزینه عبدالعلی مزاری برای مرجعیت مذهبی هزارهها و شیعیان افغانستان» بود.
بهادری نوشته است که مزاری در نشستهای خصوصی و رسمی از جایگاه علمی آیتالله فیاض با احترام فراوان یاد میکرد و او را «از برجستهترین عالمان شیعه» میدانست. به گفته او، زمانی که مزاری به این باور رسید که هزارهها و شیعیان افغانستان باید مرجعیت مذهبی خود را داشته باشند، هیأتی را مأمور کرد تا با آیتالله فیاض تماس بگیرد و حمایت مادی و معنوی حزب وحدت اسلامی افغانستان را به او ابلاغ کند.
بر اساس همین روایت، آیتالله فیاض این پیشنهاد را نپذیرفت. بهادری به نقل از مرحوم واعظی شهرستانی نوشته است که آیتالله فیاض گفته بود: «من اگر مرجعیتم را اعلان کنم، کسی از من تقلید نمیکند.»
به گفته بهادری، پس از آن، آیتالله العظمی محقق کابلی به عنوان گزینه بعدی مورد حمایت شهید مزاری قرار گرفت. او نیز در آغاز به آسانی این مسئولیت را نمیپذیرفت، اما سرانجام با تشویق، استدلال و حمایتهای سیاسی و معنوی مزاری، مرجعیت خود را اعلام کرد و بدین ترتیب نخستین مرجعیت رسمی در میان هزارههای افغانستان شکل گرفت.
ناظران معتقدند این روند، نقطه عطفی در تاریخ معاصر جامعه هزاره بود و راه را برای حضور و پذیرش عالمان هزاره در جایگاه مرجعیت شیعه هموار کرد.
آیتالله فیاض، در کنار جایگاه برجسته فقهی و علمی خود، برای بسیاری از شیعیان افغانستان نماد حضور یک عالم افغانستانی در عالیترین سطوح مرجعیت شیعه بود. رحلت او را میتوان پایان بخشی از یک نسل تأثیرگذار در حوزه علمیه نجف و مرجعیت شیعه دانست.
