«همه در خانواده مانند یک جسد زنده است»؛ روایت رنج ادامهدار قربانیان جنگ در افغانستان
شهمامه غرجستانی
پنج سال پس از پایان جنگ، زخمهای دههها درگیری مسلحانه در افغانستان برای بسیاری از قربانیان هنوز تازه است؛ برخی اعضای خانوادههای خود را از دست دادهاند، شماری با معلولیت و مشکلات اقتصادی زندگی میکنند و گروهی نیز با آثار روانی جنگ دستوپنجه نرم میکنند.
دفتر هیأت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) در گزارش تازهای میگوید که پیامدهای جنگ برای قربانیان تنها به زمان وقوع رویدادها محدود نشده و آثار آن برای سالها و حتی نسلهای بعدی ادامه خواهد داشت.
یوناما برای تهیه این گزارش با ۱۹۵ قربانی و اعضای خانواده قربانیان، ۲۳ نهاد غیردولتی و ۲۳ مقام طالبان گفتوگو کرده است. این مصاحبهها از جون ۲۰۲۴ تا دسامبر ۲۰۲۵ انجام شده و قربانیانی از ۳۲ ولایت افغانستان در آن مشارکت داشتهاند.
«همه ما در واقعیت مردهایم»، بخشی از صحبتهای حاجی دینگل است. او یکی از قربانیانی است که تجربهاش در گزارش یوناما بازتاب یافته است. در ۵ جولای ۲۰۱۹، در جریان درگیری و حملات هوایی، شماری از اعضای خانواده او کشته و زخمی شدند. نخست، پسر ۱۲ سالهاش برکتالله کشته شد و دختر هشتسالهاش پادشاهگل، پسر ۱۰ سالهاش نجیبالله و شماری دیگر از اعضای خانواده زخمی شدند.
بر اساس گزارش، هنگام انتقال زخمیها به شفاخانه، موتر حامل آنان نیز هدف حمله هوایی قرار گرفت و نجیبالله و بیبی حلیمه، ۱۸ ساله، جان باختند.
یک سال پس از این رویداد، دختر ۱۷ ساله دینگل به نام بدانه، که پس از از دست دادن برادرانش با افسردگی شدید روبهرو شده بود، به زندگی خود پایان داد.
دینگل درباره وضعیت خانوادهاش به یوناما گفته است: «همه در خانواده مانند یک جسد زنده است. اگرچه به نظر میرسد که ما زنده هستیم، اما همهی ما در واقعیت مردهایم.»
در این گزارش، بیشتر قربانیان از پیامدهای روانی جنگ گفتهاند. بر اساس یافتههای یوناما، ۹۵ درصد از افرادی که با آنان مصاحبه شده، از پیامدهای روانی یا عاطفی جنگ سخن گفتهاند. مشکلات تمرکز، از دست دادن حافظه، یادآوری مداوم رویدادهای خشونتآمیز، افسردگی و انزوا از جمله پیامدهایی بوده که قربانیان گزارش کردهاند. در برخی موارد، آسیبهای روانی با علایم و مشکلات جسمی نیز همراه شده است.
۵۸ درصد مصاحبهشوندگان گفتهاند که از جنگ آسیب جسمی دیدهاند و ۴۵ درصد نیز از پیامدهای اجتماعی آن سخن گفتهاند.
اما جنگ برای بسیاری از خانوادهها تنها به از دست دادن اعضای خانواده یا آسیب جسمی محدود نشده است. ۸۴ درصد قربانیان از خسارات مالی گفتهاند؛ از هزینههای درمان و مراسم خاکسپاری گرفته تا تخریب خانه و محل کار و از دست دادن درآمد.
یوناما میگوید که در برخی خانوادهها، پیامدهای اقتصادی جنگ سبب شده کودکان از رفتن به مکتب بازمانده و برای تأمین هزینههای خانواده کار کنند.
«هر بار که از آنجا عبور میکنم، پدرم را به یاد میآور.» برای شماری از قربانیان، حتی مکانهایی که زمانی بخشی عادی از زندگی روزمرهشان بود، به یادآورندهای دائمی از خشونت تبدیل شده است.
یکی از قربانیانی که پدرش توسط طالبان ربوده و کشته شده است، به یوناما گفته است: «هر بار که از آن عبور میکنم، مرا یاد پدرم میاندازد؛ اینکه چگونه او بهطور وحشیانه و بیرحمانه کشته شد.»
در موردی دیگر، فرزند یک خانواده در اثر انفجار در یک مرکز آموزشی زخمی شده است. ترکشهای انفجار به چشم، گوش و بازوهای او آسیب رسانده و پدرش نیز پس از این رویداد با شوک شدید، فشار خون، بیهوشی و آسیب به پای راست مواجه شده است. او درباره آن روز گفته است: «آن روز وحشتناک بود.»
یوناما همچنین داستان بلال، کودک ۱۰ سالهای از جوزجان، را بازتاب داده است. در ۱۸ جون ۲۰۲۱، یک گلوله توپ که از سوی یک گروه مسلح طرفدار حکومت پیشین شلیک شده بود، به خانه خانواده غوثالدین اصابت کرد. در این رویداد، مادر و خواهر بلال کشته و دو برادر پنج و شش سالهاش زخمی شدند.
بلال نیز از ناحیه پا بهشدت آسیب دید و پس از دو عمل جراحی، برای راه رفتن به عصا نیاز دارد. او درباره لحظه وقوع رویداد گفته است: «انگار روشنایی روز به تاریکی شب تبدیل شده بود.»
بلال اکنون نهتنها با آسیب جسمی، بلکه با نگرانی درباره آیندهاش زندگی میکند. او از خود میپرسد: «چگونه میتوانم به دانشگاه بروم؟ آیا دختری حاضر خواهد شد با من ازدواج کند؟»
در بخشی از گزارش، یوناما میگوید که با وجود شدت آسیبهایی که قربانیان متحمل شدهاند، ۵۵ درصد از آنان تاکنون برای دریافت عدالت، غرامت یا کمک اقدام نکردهاند.
بیاعتمادی به نهادهای مسئول، ترس از انتقام، باور نداشتن به نتیجه تلاشها و ناآگاهی از سازوکارهای موجود از دلایل اصلی عنوانشده از سوی قربانیان بوده است.
در میان کسانی که برای دریافت کمک یا عدالت اقدام کردهاند نیز ۶۴ درصد گفتهاند که تلاشهایشان نتیجهای در پی نداشته است.
با این حال، قربانیان خواستههای مشخصی را در این گزارش مطرح کردهاند. بر اساس گزارش یوناما، ۸۱ درصد آنان جبران خسارت مالی، ۴۸ درصد دسترسی به عدالت، ۴۷ درصد جلوگیری از تکرار خشونت و ۱۸ درصد عذرخواهی را از مهمترین نیازهای خود عنوان کردهاند.
زنان؛ قربانیانی که بار جنگ را پس از جنگ نیز حمل میکنند
یوناما در این گزارش به وضعیت زنان، بهویژه زنانی که همسر یا دیگر اعضای مرد خانواده را از دست دادهاند، نیز پرداخته است.
از دست دادن نانآور خانواده، بسیاری از زنان را با مشکلات اقتصادی و اجتماعی روبهرو کرده است. محدودیتهای اجتماعی و جنسیتی نیز در مواردی دسترسی آنان به کار، خدمات و مشارکت اجتماعی را دشوارتر کرده است.
یکی از زنان قربانی در گفتوگو با یوناما گفته است: «وقتی بدون محرم بیرون میروم، برایم سخت است. خانوادههای دیگر را با محرمشان میبینم و احساس درد میکنم. فقط در خانه مینشینم و فکر میکنم اگر همسرم زنده بود، ما خانوادهای شاد مثل همسایگانمان بودیم.»
یوناما تأکید کرده است که مسئولیت دولتها در برابر قربانیان تنها با پایان درگیری یا پرداخت کمکهای اضطراری پایان نمییابد.
بر اساس این گزارش، دولتها بر اساس حقوق بینالملل مکلفاند درباره نقضهای جدی حقوق بشر و حقوق بشردوستانه تحقیق کنند و در موارد لازم، عاملان آن را مورد پیگرد قرار دهند.
یوناما همچنین تأکید کرده است که جبران خسارت تنها پرداخت پول نیست و میتواند شامل بازگرداندن حقوق از دسترفته، غرامت، توانبخشی، عذرخواهی و اقداماتی برای جلوگیری از تکرار چنین رویدادهایی باشد.
این نهاد میگوید که حق دانستن حقیقت هم یک حق فردی و هم یک حق جمعی است و قربانیان و خانوادههای آنان باید بدانند چه اتفاقی برای اعضای خانوادهشان افتاده و چه کسانی مسئول آن بودهاند.
گزارش یوناما از ایجاد یک برنامه جامع برای جبران خسارت و حمایت از قربانیان، ایجاد سازوکار حقیقتیابی، تحقیق درباره نقضهای حقوق بشری و حقوق بشردوستانه، حمایت از افراد دارای معلولیت و فراهمکردن فرصتهای معیشتی برای قربانیان حمایت کرده است.
یوناما همچنین از کشورهای عضو خواسته است که در صورت مطرح بودن اتهام علیه نیروهایشان، تحقیقات لازم را انجام دهند و در زمینه جبران خسارت با سازوکارهای مرتبط همکاری کنند.
با گذشت پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، برای بسیاری از قربانیان اما مسئله جنگ هنوز پایان نیافته است؛ جنگ برای آنان در قالب خاطره اعضای از دسترفته خانواده، معلولیت، فقر، افسردگی و پرسشهایی که هنوز پاسخی برایشان پیدا نشده، ادامه دارد.
