رویای پزشکشدن در آستانهی اخراج؛ دانشجویان افغانستان در دوراهی ماندن و بازگشت از دانشگاههای پزشکی پاکستان
نویسنده: شهمامه غرجستانی
تصور کنید دانشجوی پزشکی در یکی از دانشگاههای دولتی پاکستان هستید؛ یک روز عادی، در حالی که تصمیم دارید به کتابخانه رفته و درس بخوانید یا برای صرف صبحانه به سمت طعامخانهی خوابگاه حرکت کنید، ناگهان با خبر دستور شورای پزشکی و دندانپزشکی پاکستان مبنی بر اخراج دانشجویان در «۲۴ ساعت» مواجه میشوید؛ خبری که سهیلا و دهها دانشجوی افغانستانی دیگر را ‘غافلگیر’ میکند. «همه از همدیگر میپرسیدیم که آیا واقعیت دارد یا خیر؟»
این دستور صبح روز سهشنبه، ۱۷ جوزا به اجرا گذاشته شد. در نخستین اقدام، دانشگاه کینگ ادوارد به ۲۵ دانشجوی افغانستان دستور اخراج داد. پس از آن، این دستور در دانشگاه فاطمه جناح برای ۲۱ دانشجو و در دانشگاه شیخ زاید برای ۱۷ دانشجو نیز اجرا شد.
با انتشار این خبر در میان دانشگاهها، سهیلا و سایر دانشجویان متوجه شدند که نگرانیشان جدی است. او در گفتوگو با رسانه بودا میگوید: «ناخودآگاه به روزهای دشواری که در افغانستان داشتم، فکر کردم. اگر برگردم، دوباره هیچ راهی نیست. بیسرنوشت و بلاتکلیف میمانم. من رویایی داشتم؛ اینکه طب را بخوانم، دورهی امتحان ستاژ را بگذرانم و بعد برای تخصص به کشورهای دیگر فکر کنم. در حال برنامهریزی برای هفت و ده سال بعد بودم. تمام دغدغههایم همین موارد بود، اما ناگهان همهچیز مقابل چشمهایم سیاه گشت.»
حتی فکر بازگشت به افغانستان که دختران از آموزشهای رسمی محروماند، برای بسیاری از این دانشجویان بهویژه دختران «عذابآور» است؛ زیرا بازگشت برای آنان به معنای از دستدادن دانشگاه و پایان مسیری است که با دشواری فراوان برای رسیدن به آن تلاش کردهاند.
سهیلا در این مورد میافزاید: «من از جامعهای مثل افغانستان میآیم که دختران حق آموزش ندارند. بهسختی خانوادهام را متقاعد کردم که بیایم و درس بخوانم. اگر اینبار برگردم افغانستان، دیگر هیچ راهی ندارم که خانواده را متقاعد کنم تا برای بورسیهی دیگری ثبتنام کنم. اعتبار ما پایین میآید و جامعه به ما پوزخند میزند.»
سهیلا*، ۲۳ ساله، دانشجوی رشتهی پزشکی در دانشگاه شیخ زاید است. او در سال ۲۰۲۵ از طریق بورسیهی علامه محمد اقبال توانست برای ادامهی تحصیل به پاکستان برود؛ بورسیهای که برای او جدا از یک فرصت تحصیلی، راهی برای دنبالکردن رویایی بود که سالها برای رسیدن به آن تلاش کرده بود. او به رسانه بودا میگوید: «بیشتر تمرکز این بورسیه بر تسلط به زبان انگلیسی بود. من با نمرهی ۹۹ تافل وارد دانشگاه شدم. در ابتدا از ما امتحانهایی گرفته شد که مربوط به مضامین مکتب، بهخصوص مضامین ساینسی بود. پس از امتحان و مصاحبه، در ماه جون ۲۰۲۵، توانستم بورسیه را بگیرم.»
او همراه با ۲۵۰ دانشجوی دیگر از افغانستان وارد پاکستان شد. دانشجویان در دو دانشگاه در فیصلآباد و اسلامآباد شامل سمستر صفری شدند؛ دورهای که به گفتهی سهیلا یکی از تفاوتهای این بورسیه با بسیاری از بورسیههای دیگر بود: «ما باید نصاب تعلیمی صنفهای یازدهم و دوازدهم پاکستان را میخواندیم. پس از آن از ما امتحان گرفته شد و براساس نتایج، به شهرها و دانشگاههای مختلف معرفی شدیم و مهمتر از همه، رشتهی تحصیلی ما نیز بر اساس نمراتمان تعیین شد.»
به گفتهی سهیلا، این روند برای دانشجویان بسیار طاقتفرسا بود؛ زیرا برخلاف بسیاری از بورسیهها، تا مدت زیادی سرنوشت تحصیلی آنان مشخص نبود. او در این مورد میافزاید: «پس از پایان سمستر صفری، شش ماه منتظر ماندیم تا قبولیت و شمولیت خود را از دانشگاهها دریافت کنیم. تا زمانی که قبولیت دانشگاه آمد، متأسفانه ما سمستر اول را تقریباً بهطور کامل از دست داده بودیم. دیر رسیدیم و حتی در روز امتحان مجبور شدیم در امتحان شرکت کنیم. معمولاً دانشجویان پزشکی قبولیت خود را دیرتر دریافت میکنند.»
در کنار تأخیر در دریافت تأییدی دانشگاه، ویزا نیز به یکی از چالشهای جدی دانشجویان افغانستانی در پاکستان تبدیل شده بود. سهیلا میگوید؛ با توجه به تنشها و مشکلات میان دولت پاکستان و حاکمیت طالبان، برای دریافت ویزا داشتن یک حامی یا فردی که دانشجو را در پاکستان تأیید کند، ضروری بود؛ اما او چنین کسی را نمیشناخت. به گفتهی این دانشجو: «ما با پاکستانیها ارتباط زیادی نداشتیم و به همین دلیل اعتمادسازی دشوار بود. کسی حاضر نبود حامی ما شود و به همین دلیل، گرفتن ویزا برای بسیاری از ما بسیار طول کشید. تعداد زیادی از دانشجویان افغانستانی نیز به دلیل دریافتنکردن ویزا از درسهایشان بازماندند.»
سهیلا میگوید که حدود دو ماه بدون ویزا در پاکستان بود و در این مدت حتی نمیتوانست آزادانه از خوابگاه خارج شود: «حتی نمیتوانستم از خوابگاه بیرون بروم و داخل شهر آزادانه رفتوآمد داشته باشم. با ترس و هراس، تنها میتوانستیم به شفاخانه برویم؛ آنهم با توجه به حضور نظامیهای پاکستانی در شفاخانه، بهندرت رفتوآمد میکردیم. حدود دو ماه پیش نیز ۱۲ دانشجوی افغانستانی از سوی نیروهای نظامی پاکستان دستگیر شدند.»
محسن*، از دیگر دانشجویان افغانستانی در رشتهی پزشکی در پاکستان است. او نیز مانند سهیلا چالشهای را ازجمله گرفتن پاسپورت و ویزا تا خوگرفتن با محیط و زبان جدید و شرایط دشوار خوابگاه، تجربه کرده است. به گفتهی محسن، با وجود تمام این دشواریها، دانشجویان تنها به امید ادامهی تحصیل و ساختن آیندهای متفاوت از آنچه در افغانستان در انتظارشان بود، این مسیر را طی کردند؛ اما اکنون تصمیم اخیر دولت پاکستان، آنان را در وضعیتی قرار داده که نه امکان بازگشت به افغانستان را دارند و نه راه روشنی برای ادامهی تحصیل در جای دیگری.
این دانشجو از لحظهای میگوید که خبر اخراج دانشجویان را شنید. زمانیکه همهچیز به گفتهی او برایش ناگهان تغییر کرد: «وقتی این خبر را شنیدم، تازه از صنف دانشگاه بیرون شده بودم و در یک لحظه دنیا روی سرم خراب شد. فشارم بهشدت افت کرد و یک لحظه همهچیز سیاه شد. از شدت فشار از پلههای دانشگاه به زمین خوردم که سبب آسیبدیدن دست و قسمتی از سرم شد. تا هنوز هم سرم درد میکند. وقتی از این مشکلات جسمی خلاص شدم، فشار روانی و فکرکردن به آینده و آخر این مسائل، خواب و خوراک را از ما گرفته است. دو روز میشود که چیزی جز یک چپاتی سوخته و شاید یک لیتر آب نخوردهام. در این دو روز تنها چهار تا پنج ساعت خوابیدهام و محتوای خوابهایم هم کابوسهایی از برگشت به افغانستان و فکر بیسرنوشتی است.»
احمد*، از میان ۲۲۵۰۰ درخواستدهنده، در جمع ۳۰۰ نفری قرار گرفت که بورسیهی علامه اقبال را دریافت کردند. او پس از سپریکردن سه مرحلهی امتحان و مصاحبه، دورهی «سمستر صفری» و امتحان نهایی، در میان ۳۰۰ دانشجوی پذیرفتهشده، یکی از ۴۰ نفری بود که برای تحصیل در رشتهی پزشکی انتخاب شدند.
این دانشجو میگوید؛ با وجود اینکه مصارف بورسیه رسماً بر عهدهی دولت پاکستان بود، بخشی از هزینههای رفتوبرگشت و دیگر مصارف را شخصاً پرداخت کردهاند. به گفتهی او، پس از پایان سمستر صفری و مشخصشدن رشته، دانشجویان نزدیک به یک سال منتظر دریافت تاییدیه دانشگاه ماندند و بیش از شش ماه را در پاکستان با هزینهی شخصی و بدون تمویل دولت سپری کردند.
احمد در نهایت در یکی از نقاط دوردست پاکستان و در دانشگاهی که به گفتهی خودش امکانات و محیط مناسبی برای دانشجویان بینالمللی نداشت، قبولیت گرفت و با وجود تمام این دشواریها به تحصیل ادامه داد. او به خبرنگار رسانه بودا میگوید که چگونه از دستور اخراج دانشجویان باخبر شد و تحت تأثیر قرار گرفت: «من در کتابخانه مشغول درس بودم که دفعتاً این دستور را دیدم. خیلی متأثر شدم و حتی چشمهایم سیاهی میکرد و اولین چیزی که به فکرم میرسید این بود که تمام آن آرزوهایی که داشتم، به خاک یکسان شدند.»
ماجرا از کجا آغاز شد؟
اصل این تصمیم به نامهای از شورای آموزشهای طبی پاکستان به تاریخ ۳۱ جولای، برمیگردد؛ نامهای که در آن به مؤسسات آموزشی صحی این کشور دربارهی پذیرش و حضور اتباع افغانستان دستورالعملهایی داده شده بود.
چند روز پیش، این شورا در نامهای تازه، با استناد به همان نامه، بار دیگر به مؤسسات آموزشی صحی هدایت داده است که «تا اطلاع بعدی، در زمینهی پذیرش، اسکان، انتقال و سفر اتباع افغانستان و نیز فراهمسازی هرگونه سهولت برای آنان، مطابق دستورالعملهای مندرج در آن نامه عمل شود.»
در نامهی جدید همچنین تأکید شده است که «شهروندان افغانستان که در مؤسسات آموزشی صحی پاکستان مصروف تحصیل هستند، باید به افغانستان بازگردند.» بر اساس این نامه، تصمیم شورای آموزشهای علوم صحی پاکستان از سال آموزشی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ عملی خواهد شد.
بر اساس این دستور حتی دانشجویانی که در سمسترهای چهارم، پنجم و ششم هستند و سالها با مشکلات زبان، خوابگاه و سیستم آموزشی پاکستان کنار آمدهاند، اکنون در معرض اخراج قرار دارند.
یکی از دانشجویان در سمستر دوم پزشکی که نخواست نامی از او برده شود، به رسانه بودا گفته است: «اینکه بدون دریافت مدرک تحصیلی به افغانستان برگردیم، بسیار بیمعنی و یک توهین به دانشجو است. هر کشوری که به یک دانشجو بورسیه میدهد، مکلف است از او میزبانی کند و در روند تحصیل و ارائهی خدمات به دانشجویان کمک کند.»
یافتههای رسانه بودا در صحبت با شماری از این دانشجویان نشان میدهد که نگرانی آنان تنها ادامهی درس نیست؛ آنان با وضعیت تحصیلی نامعلوم و اعتبار مدارکشان نیز روبهرو هستند.
دانشجویان برای حل این مشکل تلاش کردهاند با رسانهها و نهادهای حامی ارتباط بگیرند و شرایط خود را با آنان در میان بگذارند. نمایندگان دانشجویان افغانستانی نیز با سفارت افغانستان در اسلامآباد جلسه برگزار کردهاند که به گفتهی آنان، «بینتیجه» بوده و بیشتر «یک تصمیم دولتی» عنوان شده است.
مسئولان وزارت تحصیلات عالی پاکستان نیز به صورت شفاهی به اکثریت دانشجویان گفتهاند که این موضوع یک ‘مسئلهی سیاسی’ است و از این وزارت خواسته شده تا دستورات را اجرا کند.
در همین حال، ذبیحالله مجاهد، سخنگوی حکومت طالبان، تصمیم پاکستان برای اخراج دانشجویان افغانستانی در رشتههای طبی را «غیرانسانی» و «مایهی تأسف» خوانده و از مقامهای پاکستانی خواسته است از اجرای آن جلوگیری کنند.
او در برنامهی گزارشدهی حکومت طالبان در کابل گفت: «متأسفانه اقدامی که پاکستان در مورد اخراج محصلان افغانستان رشتهی طب انجام داده و محدودیتهایی که بر آنان وضع کرده است، مایهی تأسف و کاملاً غیرانسانی است. نخست، ما میخواهیم که از این اقدام دست بردارد.»
مجاهد در حالی این تصمیم پاکستان را محکوم میکند که حکومت طالبان مدعی شده است وزارت تحصیلات عالی این حکومت آماده است دانشجویان افغانستانی اخراجشده را در داخل افغانستان جذب کند. او گفت: «وزارت تحصیلات عالی افغانستان آمادگی کامل دارد تا دانشجویانی که در هر مرحلهای از تحصیل قرار دارند، بتوانند همان دورهی آموزشی خود را تکمیل کنند.»
سخنگوی طالبان اما در مورد سرنوشت دانشجویان دختر که از این تصمیم دولت پاکستان متاثر شدهاند، چیزی نگفته است.
برای رسیدن به اینجا چه هزینهای پرداختهاند؟
سهیلا برای رسیدن از هرات به لاهور یک سفری طولانی و پرهزینه را تجربه کرد؛ مسیری بود که برای آن از موانع مختلف عبور کرده و حدود ۸۰۰ دالر هزینه کرد. او میگوید که با وجود تمام دشواریهایی که برای رسیدن به دانشگاه و ادامهی تحصیل پشت سر گذاشته، هنوز نمیخواهد امیدش را از دست بدهد: «با هر مشکلی که بود، ما توانستیم بورسیه را بگیریم و با تأخیر به درسها حاضر شویم. تمام این چالشها را نادیده گرفتیم و با شدت و سختی زیاد درس خواندیم تا بتوانیم موفق شویم.»
اکنون با وجود دستور بازگشت، سهیلا هنوز منتظر است شاید راهی برای ادامهی تحصیل او و دیگر دانشجویان افغانستانی پیدا شود؛ راهی که اجازه دهد تلاشهای یکسالهی شان و رویایی که برای آن تا اینجا آمدهاند، در یک تصمیم سیاسی ناتمام نماند.
بورسیهی علامه محمد اقبال یکی از مسیرهای ورود دانشجویان افغانستانی به مؤسسات آموزش پزشکی پاکستان است. دانشجویان از افغانستان برای تحصیل در رشتههای پزشکی پاکستان، از جمله از طریق این بورسیه، پس از سپریکردن یک آزمون رقابتی و مراحل مصاحبه و بررسی اسناد، در صورت موفقیت به پاکستان معرفی میشوند. متقاضیان پذیرفتهشده پس از ورود به پاکستان دورهی «سمستر صفری» را میگذرانند و سپس بر اساس نتایج امتحان و درصد نمرات، به رشتهها و دانشگاههای مختلف معرفی میشوند. در مورد رشتهی پزشکی، رقابت بسیار شدید است؛ به گفتهی احمد، از میان هزاران درخواستدهنده، حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ نفر در هر دوره، بورسیه دریافت میکنند و از این میان، ۴۰ نفر برای تحصیل در رشتهی امبیبیاس یا پزشکی و دندان پزشکی انتخاب میشوند. مسیر دیگری نیز برای برخی از افغانستانیهایی وجود دارد که در پاکستان زندگی کرده و از طریق کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای تحصیل در کالجهای پزشکی معرفی میشوند.
