برای تفکر و تأمل
مقدمه
از زمان بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان در اگست ۲۰۲۱، این کشور با بحرانی عمیق و بههم تنیده در حوزههای سیاسی، حقوق بشری، بشردوستانه و اجتماعی-اقتصادی روبرو شده است. حکومتداری بیش از حد متمرکز، ایدئولوژیک و تحت سلطه یک حلقه محدودی از طالبان پشتون تبار باقی مانده که منجر به حذف سیستماتیک زنان، اقوام غیرپشتون و اقوام و اقلیتهای مذهبی شده است. مشکلات عمده کشور عبارت اند از: محدودیتهای شدید بر حقوق زنان-که کارشناسان سازمان ملل آن را معادل «آپارتاید جنسیتی» توصیف کردهاند، انقباض و نابسامانی اقتصادی، ناامنی گسترده غذایی، و ادامه آزار و اذیت اقلیتهای مذهبی میگردد.
این بررسی کوتاه بر پایه آخرین گزارشهای دیدهبان حقوق بشر، دفاتر مختلف سازمان ملل (از جمله گزارشگر ویژه حقوق بشر در امور افغانستان)، سازمان عفو بینالملل، گزارشگران بدون مرز (RSF)، یونسکو، یونیسف و برنامه جهانی غذا (WFP) تهیه شده تا ارزیابی دقیق و بهروز برای خوانندگان این سایت ارائه دهد.
1. اپارتاید جنسیتی نهادینهشده
طالبان سرکوب سیستماتیک زنان و دختران را تشدید کردهاند و افغانستان را به یکی از شدیدترین بحرانهای حقوق بشری جهان مواجه کردهاند. گزارشگر ویژه سازمان ملل ریچارد بنت و دیدهبان حقوق بشر این سیاستها را همطراز «اپارتاید جنسیتی» تعریف کرده اند که بر تبعیض اجباری دولتی استوار بوده و زنان را از زندگی عمومی محو میکند.
تاکنون دهها فرمان توسط رهبری طالبان صادر شده که ۱۷۹ مورد آن منحصراً زنان را هدف قرار داده و آنها را از تعلیم و تربیه و تحصیلات عالی، فرصتهای شغلی، سفر بدون محرم، و حتا صحبت در فضای باز و دسترسی به برخی خدمات صحی بدون همراه مرد منع کرده است. مجازات بدنی از جمله شلاق زدن در محضر عام، بازداشتهای خودسرانه و ناپدیدسازیهای اجباری، همه روزه مدافعان حقوق بشر و منتقدان سیاستهای حکومت را هدف قرار میدهد.
این محدودیتها بحران سلامت روانی، مرگومیر مادران و خشونت جنسیتی را در سراسر کشور تشدید کرده است. آزادی مذهبی نیز برای اقلیتها از جمله شیعیان اثناء عشری، اسماعیلیها، سیکها، هندوها و دیگران به شدت کاهش یافته و آزار، حملات و تهدیدها علیه گروههای اجتماعی نامبرده افزایش یافته است.
2. بحران آموزش و تحصیلات
افغانستان تنها کشوری در جهان است که در آن تحصیل دختران در مقاطع متوسطه و عالی ممنوع گردیده و این ممنوعیت تا اوایل ۲۰۲۶ به بیشتر از ۱۵۰۰ روز رسیده است. این ممنوعیت میلیونها دختر افغانستان را متأثر کرده: بیش از یک و نیم میلیون دختر از مکتب متوسطه و دهها هزار زن جوان از دانشگاه و تحصیلات نیمهعالی محروم شدهاند.
کیفیت و کمیت آموزش پسران نیز به دلیل تغییرات برنامه درسی که بیش از حد بر آموزش مذهبی و جهادی تأکید دارد، اخراج معلمان مسلکی (بهویژه زنان) و زیرساختهای ضعیف آموزشی رو به کاهش است. سازمان جهانی یونسکو نسبت به تهدیدهای بلندمدت بیسوادی، توسعه مهارتها و برابری جنسیتی در افغانستان هشدار داده و پیشبینی کرده است که در کوتاه مدت و درازمدت به دلیل کاهش نیروی انسانی، افغانستان صدها ملیون دالر ضرر را متحمل خواهد شد.
با وجود فشارهای بینالمللی و حمایت گسترده شهروندان افغانستان از آموزش دختران (نظرسنجی انجام شده توسط بخش زنان ملل متحد میزان حمایت از تعلیم و تربیه دختران را ۹۲٪ گزارش کرده است)، تاکنون هیچ گشایشی صورت نگرفته است.
3. بحران بشردوستانه و صحت عامه
افغانستان با چالشهای شدید بشردوستانه روبرو است و بر اساس گزارشهای برنامه جهانی غذا، بیش از ۱۷ میلیون نفر در آستانه زمستان ۲۰۲۵-۲۰۲۶ میلادی با سطوح بالای ناامنی غذایی مواجهاند. سوءتغذیه میلیونها کودک را تحت تأثیر قرار داده و این وضعیت با فروپاشی اقتصادی، شوکهای اقلیمی و محدودیتهای توزیع کمک جهانی تشدید شده است.
زیرساختهای صحت عامه کشور به شدت تضعیف شده است. مرگومیر مادران همچنان یکی از بالاترینها در جهان است (۶۲۰-۶۳۸ مورد در هر صد هزار ولادت زنده) و به دلیل ممنوعیت کار زنان در بخش صحی و محدودیت دسترسی زنان به آموزش صحی، روند رو به افزایش بوده و پیشبینی شده که تا ختم ۲۰۲۶ این شاخص ۵۰٪ افزایش یابد. تعطیلی روزافزون مراکز صحی و کمبودهای نیروی انسانی و دارویی به طور نامتناسب مناطق روستایی و حاشیهنشین کشور را بیش از مناطق شهری متأثر کرده است.
4. آزار و اذیت اقوام و پیروان مذاهب
اقوام غیرپشتون و اقلیتهای مذهبی و قومی در سراسر افغانستان با تبعیض سیستماتیک، کوچ اجباری و غصب زمین مواجهاند. سیاستهای طالبان اغلب غصب زمین را به عنوان «بازپسگیری زمین دولتی» توجیه میکنند، اما این اقدام برنامه ریزی شده آنها به طور نامتناسب جوامع غیرپشتون را هدف قرار میدهند و منازعات تاریخی حقوقی و اجتماعی را تشدید میکند.
این اقدامات در مناطق هزارهنشین از جمله در ولایتهای میدان وردک، غزنی، بامیان، ارزگان و نیز در مناطقی از شمال و شمالشرق افغانستان با گستره و شدت بیشتر تطبیق شده است. آخرین مورد آن فیصله طالبان در باره حدود بیش از ده هزار خانه در نوآباد غزنی و نیز باشندگان افشار دارالامان است.
گزارشها از جابجاییهای اجباری مداوم، حلوفصل مغرضانه منازعات به نفع کوچیهای پشتون تبار یا افراد وفادار به رژیم طالبان، و توزیع مجدد زمین به حامیان آنها در سراسر کشور حکایت دارند. گروه حقوق اقلیتها و تحلیلگران مستقل این اقدامات طالبان را آزار و اذیت سیستماتیک توصیف کردهاند که منجر به جابهجایی داخلی، فقر و تغییرات جمعیتی میشود. این در حالی است که نظام عدلی و قضایی نیز در برابر شهروندان غیرپشتون به خصوص جامعه شیعه و هزاره تعصب نشان میدهد.
5. آزادی رسانهها و سرکوب گستردهتر
آزادی رسانهها زیر حاکمیت طالبان فروپاشیده است. افغانستان در شاخص جهانی آزادی مطبوعات گزارشگران بدون مرز در سال ۲۰۲۵ در رتبه ۱۷۵ از ۱۸۰ قرار دارد و یکی از کشورهایی است که با تعطیلی گسترده رسانهها، بازداشت خبرنگاران، شکنجه و سانسور همراه بوده است.
گزارشها تأیید میکنند که بیش از نیمی از رسانهها از سال ۲۰۲۱ تعطیل شدهاند و خبرنگاران زن با بیکاری شدید و محدودیتهای روزافزون روبرو هستند. این سرکوب آزادی رسانهها و اندیشه شامل بازداشتهای خودسرانه فعالان حقوق بشر، مقامات پیشین و منتقدان، همراه با مجازاتهای بدنی و محدودیتهای آزادی بیان است.
6. بحران مشروعیت و تبعیض نهادی
حاکمیت طالبان فاقد مشروعیت مردمی است زیرا آنها در سال ۲۰۲۱ بالاثر معاملات پنهانی در دوحه با جانب آمریکا و از طریق زور به قدرت رسیده است. آنها با انتخابات، تقسیم قدرت و حکومتداری فراگیر مخالفند و تنها بر تفسیر ایدیولوژیک خود از شریعت تکیه میکنند. حکومتداری طالبان بیش از حد متمرکز و تحت سلطه پشتونها است و با سیاست خویشاوندی و قبیلهگرایی و حذف گسترده غیرپشتونها (تاجیکها، هزارهها، اوزییکها و دیگران) همراه است.
در حالی که اکثر کشورهای جهان از به رسمیت شناسی رسمی حکومت طالبان خود داری کرده است، اما برخی کشورها سیاست تعامل عملگرایانه را با طالبان در پیش گرفته است. طور مثال، روسیه در جولای ۲۰۲۵ نخستین کشوری بود که دولت طالبان را به رسمیت شناخت. به پیروی از روسیه، برخی کشورهای دیگر منطقه نیز روابط دوفاکتو را با طالبان طریق سفارتخانهها یا برنامههای کمک بشری خود حفظ کرده است، اما انزوای جهانی به دلیل مسائل حقوق بشری و سیاستهای انحصاری طالبان همچنان ادامه دارد.
در چنین سیستم ایدیولوژیک و قومی حکومتداری، سیاست تبعیض و تفکیک در نهادهای عامه کشور به سطح ملی و ولایتی عملی شده است و در نتیجه، اکثریت گروههای قومی از جمله هزارهها، پیراوان مذهب اسماعیلی و هندو سیک از تمام ساختارهای ارشد و میانه حکومتی برکنار شده اند.
افزون بر این، گزارشهای رسانههای ملی و نهادهای بینالمللی نشان میدهند که سیاست منابع بشری طالبان در مورد استخدامها، ارتقاء و برکناری کارمندان خدمات عامه بر اساس قومیت، مذهب و ایدئولوژی شان اجراء میشوند.
منابع و ارجاعها(به انگلیسی)
- Human Rights Watch. World Report 2025: Afghanistan. https://www.hrw.org/world-report/2025/country-chapters/afghanistan
- UN Human Rights Council. Reports of Special Rapporteur Richard Bennett (2025). https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ahrc5880-report-special-rapporteur-situation-human-rights-afghanistan and subsequent reports.
- Reporters Without Borders. World Press Freedom Index 2025. https://rsf.org/en/index
- Reports on the Afghanistan education crisis (2025). https://www.unesco.org/en/articles/new-report-warns-afghanistans-education-crisis-threatens-future-entire-generation
- World Food Programme. Afghanistan food security updates (December 2025). https://www.wfp.org/news/latest-food-security-report-confirms-fears-deepening-hunger-crisis-afghanistan-winter-sets
- Minority Rights Group. Statement on Hazara persecution (2025). https://minorityrights.org/hazaras-2025/
- Bolaq Analysts Network. Reports on Hazaras under Taliban (2025). https://www.bolaq.org/2025/09/year-four-under-the-taliban-what-it-has-meant-for-afghanistans-hazaras/
- Amnesty International. Annual Report sections on Afghanistan (2025).
- UN Women. Survey on education support (2025). https://www.unwomen.org/en/news-stories/press-release/2025/08/four-years-after-taliban-takeover-afghans-overwhelmingly-back-girls-education
- International Institute for Strategic Studies. Analysis on Russia-Taliban recognition (2025). https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2025/08/will-russias-diplomatic-recognition-of-the-afghan-taliban-government-have-a-domino-effect/
