روز جهانی آزادی مطبوعات؛ نبرد برای روایت در افغانستانِ زیر سایهی سانسور
نویسنده: دستاندرکاران رسانه بودا
سوم ماه می، روزی برای گرامیداشت از آزادی مطبوعات است؛ اما در افغانستان، این تاریخ بیشتر به یک پارادوکس تلخ شباهت دارد تا یک مناسبت نمادین. در این روز، جهان از دسترسی آزاد به اطلاعات سخن میگوید، در حالیکه برای بسیاری از خبرنگاران افغانستانی، این روز یادآور خاموشی تدریجی صداها، گسترش سانسور و تجربههای دردناک از مهاجرت اجباری در طول پنج سال پسین بوده است.
این تضاد، جدا از تفاوت جغرافیایی، نشانهای از شکاف عمیق در مفهوم آزادی بیان را میرساند. بر اساس گزارش سازمان گزارشگران بدون مرز، در سال ۲۰۲۶، افغانستان در میان پنج کشور پایانی جدول آزادی مطبوعات قرار دارد؛ جایگاهی که نتیجهی یک روند پیوستهی سقوط از سال ۲۰۲۱ بدینسو را نشان میدهد. با یک نگاه گذرا به وضعیت رسانهای در افغانستان، میتوان این را دریافت که سقوط جایگاه آزادی بیان در افغانستان، نه ناگهانی بلکه ساختاری بوده است که محدودیتهای قانونی، فشارهای امنیتی و حذف تدریجی رسانههای مستقل را بههمراه داشته است.
تحلیل وضعیت نشان میدهد که آنچه در افغانستان رخ داده و یا در جریان است، صرفاً محدود شدن آزادی مطبوعات نیست، بلکه تغییر ماهیت آن است: از یک فضای نسبی برای نقد و تنوع، به ساختاری که در آن، تولید و نشر اطلاعات بهطور سیستماتیک تحت کنترل قرار گرفته است. این تغییر، خبرنگاری را از یک ابزار نظارت بر قدرت، به فعالیتی پرهزینه و پرخطر تبدیل کرده است.
امروز افغانستان در نقطهای ایستاده است که مفهوم «آزادی مطبوعات» بیش از هر زمان دیگر تهی شده است. بر اساس گزارش تازهی سازمان گزارشگران بدون مرز، در سال ۲۰۲۶، افغانستان در جایگاه ۱۷۵ از میان ۱۸۰ کشور قرار دارد؛ این جایگاه میان گرامیداشت جهانی از روز جهانی آزادی مطلوعات و واقعیت افغانستان، نقطه آغاز یک بحران عمیقتر است؛ یعنی ‘آغاز فروپاشی نظام اطلاعرسانی’ در کشوری که در دو دههی اخیر (۲۰۰۱-۲۰۲۱) آزادی مطبوعات را تجربه کرده است.
فروپاشی رسانهها
پس از سال ۲۰۲۱، ساختار رسانهای افغانستان بهگونهای بیسابقه فرو ریخت. پیش از این، صدها رسانهای خصوصی و مستقل فعالیت داشتند و فضای نسبی تنوع و نقد وجود داشت؛ با توجه به گزارش سال ۲۰۲۵ سازمان دیدهبان حقوق بشر، با بازگشت طالبان به قدرت، فضای رسانهای افغانستان بهسرعت محدود شد و دهها رسانه بسته شدند. سازمان گزارشگران بدون مرز نیز در گزارشی در سال ۲۰۲۵، آورده است که تنها در ماههای نخست از بازگشت طالبان، بین ۴۰ تا ۶۰ درصد رسانهها از فعالیت بازماندند و بسیاری دیگر تحت فشار شدید به فعالیت ادامه دادند.
این فروپاشی تنها به توقف فعالیتهای رسانهها محدود نماند، بلکه نیروی انسانی نیز بهشدت کاهش یافت. دیدهبان حقوق بشر گزارش داد که شمار خبرنگاران مرد تقریباً به نصف رسید و حضور زنان در رسانهها از حدود ۱۴۰۰ نفر به نزدیک ۶۰۰ نفر کاهش پیدا کرد. این کاهش، جدا از تغییر در آمار و رقم، نشاندهندهی ازبین رفتن ظرفیت تولید خبر و روایت مستقل در کشوری تحت سانسور رسانهای است.
همزمان با این، گزارش سازمان مرکز خبرنگاران افغانستان، نشان میدهد که تنها در شش ماه نخست سال ۲۰۲۵، دستکم ۲۶ رسانه بسته شدند و بسیاری دیگر بهدلیل محدودیتها به رادیو یا فعالیت محدود روی آوردهاند. این روند بیانگر آن است که رسانه در افغانستان نهتنها محدود، بلکه در حال حذف تدریجی است.
سانسور سیستماتیک
تحلیل وضعیت اطلاعرسانی در افغانستان نشان میدهد که کنترل رسانهها در این کشور تحت حاکمیت طالبان از سطح محدودیت عبور کرده و به یک سیستم همهجانبه تبدیل شده است. گزارشگران بدون مرز با توجه به وضعیت سانسور در رسانههای افغانستان، مینویسد؛ طالبان با وضع قوانین گسترده، نظارت مستقیم بر محتوا و اعمال فشار بر خبرنگاران، تلاش کردهاند تا روایت رسمی خود را تحمیل کنند. این کنترل شامل بازبینی گزارشها پیش از نشر و حذف هرگونه محتوایی است که «تأثیر منفی» تلقی شود.
در این میان، زبان و روایت نیز تحت کنترل قرار گرفته است. سازمان حمایت از خبرنگاران در گزارش سال ۲۰۲۵ خود آورده است که خبرنگاران افغانستانی در داخل کشور، مجبورند از واژههای مشخص استفاده کنند و حتی در برخی موارد از بهکار بردن اصطلاحاتی خاص خودداری کنند. علاوه بر این، در بسیاری از مناطق، تصاویر موجودات زنده ممنوع شده و گزارشهای تصویری بهشدت محدود شده است. زنان نیز بهگونهای سیستماتیک از روایتگری حذف شدهاند. ممنوعیت پخش صدای زنان در برخی ولایتها و محدودیتهای شدید بر حضور آنان در رسانه، نشان میدهد که برعلاوهی سانسور محتوایی، سانسور جنسیتی نیز اعمال میشود.
با توجه به روایتهای منتشر شده از گزارشهای نهادهای بینالمللی و سازمانهای حمایت از رسانهها، محدودیتهای اعمال شده از سوی طالبان، فراتر از سانسور رفته و به یک مهندسی روایت تبدیل شده است. ساختاری که در آن، نهتنها خبر حذف میشود، بلکه واقعیت طبق سلیقهی طالب، از نو تعریف میگردد.
بحران امنیت
در کنار سانسور، امنیت خبرنگاران نیز به یک بحران جدی تبدیل شده است. بر اساس گزارشهای دیدهبان حقوق بشر، خبرنگاران با تهدید، بازداشت خودسرانه و حتی شکنجه مواجهاند. برخی از آنان گزارش دادهاند که در بازداشت مورد ضربوشتم، خفگی مصنوعی و تهدید به مرگ قرار گرفتهاند.
در سال ۲۰۲۵، حداقل ۱۴۰ مورد نقض آزادی رسانه ثبت شده که نسبت به سال پیش، ۵۶ درصد افزایش نشان میدهد. این نقضها شامل تهدید، بازداشت و محدودیت فعالیت رسانهها بوده است. همچنین دستکم ۲۰ خبرنگار بازداشت شدهاند که برخی از آنان همچنان در زندان بهسر میبرند.
در ادامهی افزایش فشارها بر رسانهها، بازداشت خبرنگاران و راهاندازی کمپاینهای حمایتی برای آزادی آنان، به یکی از واقعیتهای تلخ وضعیت کنونی افغانستان تبدیل شده است. در آستانهی روز جهانی آزادی مطبوعات، سازمان حمایت از رسانههای افغانستان هشدار داده است که رسانههای مستقل یکی از «تاریکترین» دورههای خود را تجربه میکنند و همزمان خواستار آزادی فوری خبرنگاران در بند شده است. بر اساس اطلاعات این نهاد، بشیر هاتف، شکیب احمد نظری، وحید فرهادی، عزیز وطنوال و ابوذر سرپلی از جمله خبرنگارانیاند که هماکنون در بازداشت طالبان بهسر میبرند؛ بازداشتهایی که اغلب با خشونت فیزیکی و روانی، لتوکوب و تحقیر همراه بوده و بهگفتهی نهادهای حامی رسانهها، خلاف معیارهای انسانی است. در این میان، شماری از خبرنگاران با راهاندازی کمپاینها و هشتگها در شبکههای اجتماعی، تلاش دارند تا با جلب توجه افکار عمومی، صدای این خبرنگاران خاموششده را بازتاب دهند و از جامعهی جهانی بخواهند برای آزادی آنان و توقف فشارها بر رسانهها اقدام کند؛ تلاشی که نشان میدهد در کنار سرکوب، مقاومت مدنی برای حفظ آزادی بیان همچنان زنده است.
اما شاید مهمترین پیآمد این وضعیت، گسترش خودسانسوری باشد. خبرنگاران برای جلوگیری از خطر، از پوشش موضوعات حساس خودداری میکنند و گزارشهای خود را به موضوعات بیخطر محدود میسازند. این روند نشان میدهد که سرکوب تنها از بیرون اعمال نمیشود، بلکه به درون حرفه و سازمانهای رسانهای نیز نفوذ کرده است.
تحلیل وضعیت نشان میدهد که خبرنگاری در افغانستان دیگر یک حرفه مدنی، آزاد و بیطرف نیست، به یک فعالیت پرخطر تبدیل شده است که بقاء در آن مستلزم سکوت یا خودسانسوری از سوی خبرنگار است.
مهاجرت اجباری و ادامهی فعالیتهای رسانهای در تبعید
با افزایش فشارها، موج گستردهای از مهاجرت خبرنگاران افغانستانی شکل گرفت. در گزارش دیدهبان حقوق بشر آمده است: بیش از هزار خبرنگار پس از ۲۰۲۱، کشور را ترک کردند و بسیاری از آنان در شرایط دشوار در تبعید به فعالیت ادامه میدهند. در این میان، رسانههای تبعیدی که وضعیت افغانستان را پوشش میدهند، نقش مهمی در حفظ جریان اطلاعرسانی ایفا کردهاند. این رسانهها تلاش میکنند روایتهایی را منتشر کنند که در داخل کشور امکان بیان آنها وجود ندارد.
با این حال، فعالیت در تبعید نیز بدون چالش نیست. خبرنگاران با مشکلات مالی، خطر اخراج از کشورهای میزبان و تهدیدهای امنیتی مواجهاند. برخی حتی گزارش دادهاند که پس از فعالیت رسانهای، از سوی مقامهای طالبان ‘تهدید’ شدهاند. این روند بیانگر یک تغییر اساسی است؛ رسانه خاموش نشده است بلکه جغرافیایش تغییر کرده است. آزادی بیان از داخل افغانستان به بیرون از مرزها منتقل شده؛ اما همچنان با محدودیتهای جدیدی مواجه است.
خبرنگاران زن افغانستانی
در میان همه گروهها، خبرنگاران زن، بیشترین آسیب را دیدهاند. محدودیتهای طالبان بر زنان، عملاً حضور آنان را در رسانهها به حداقل رسانده است. در برخی ولایتها، هیچ خبرنگار زن فعالیت ندارد و در مناطق دیگر، آنان مجبور به کار از خانه یا تحت شرایط شدید هستند. محدودیتهایی چون الزام داشتن محرم، ممنوعیت صحبت با مردان یا مقامها و حتی ممنوعیت حضور در رویدادهای رسمی و کنفرانسهای مطبوعاتی، کار رسانهای را برای زنان تقریباً ناممکن ساخته است. علاوه بر این، قانون «امر به معروف و نهی از منکر» صدای زنان را «پوشیده» تلقی کرده و در برخی موارد پخش آن را ممنوع کرده است.
بر اساس یافتهها ازجمله گزارشهای سازمان حمایت از خبرنگاران افغانستان، فشار بر رسانههای تحت مدیریت زنان نیز افزایش یافته و بسیاری از آنها با تهدید به تعطیلی مواجه شدهاند. با این حال میتوان گفت که خبرنگاران زن در افغانستان نهتنها صدا، بلکه حضورشان نیز حذف شده است. آگاهان میگویند که پیآمد جانبی این حذف، روایتی از یک سیاست سیستماتیک علیه زنان است.
مقایسه وضعیت اطلاعرسانی و فعالیتهای رسانهای قبل و بعد از ۲۰۲۱، نشان میدهد که افغانستان از یک فضای رسانهای نسبتاً متنوع به یکی از بستهترین نظامهای اطلاعرسانی جهان تبدیل شده است. این روند، همزمان با کاهش جهانی آزادی مطبوعات، نشاندهندهی یک بحران گستردهتر است که در آن، قوانین، سیاستها و فشارهای امنیتی بهطور همزمان علیه رسانهها عمل میکنند. با این حال، آزادی مطبوعات در افغانستان از بین نرفته، بلکه به فضای تبعید و رسانههای مستقل منتقل شده است. اما این انتقال نیز کامل نیست؛ زیرا حتی در بیرون از مرزها، خبرنگاران با تهدید، بیثباتی و محدودیت مواجهاند.
در عرصهی رسانه در افغانستان آنچه امروز جریان دارد، برعلاوهی سرکوب، بازتعریف کامل جریان اطلاعات است. جایی که حقیقت، بر اساس واقعیت نه، بلکه بر اساس قدرت حاکم شکل میگیرد. وضعیتی که رسانههای افغانستان را بهصورت فشرده و شتابزده بهسوی اختناق سوق داده است.
منابع:
https://www.theguardian.com/media/2026/apr/30/press-freedom-world-index-lowest-level-25-years
https://rsf.org/en/index
https://rsf.org/en/2026-rsf-index-press-freedom-25-year-low
https://www.hrw.org/news/2025/10/23/afghanistan-taliban-trample-media-freedom
https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/south-asia/afghanistan/report-afghanistan/
https://ifex.org/state-of-media-freedom-in-afghanistan-2/
https://www.facebook.com/share/p/1Dxwh9hitt/?mibextid=wwXIfr
https://www.euaa.europa.eu/coi-report-afghanistan-country-focus/46-journalists-and-media-workers
